فهرست مطالب
- وریستور چیست و چه کاری انجام می‌دهد؟
- وریستور روی برد لوازم خانگی کجاست؟
- کد وریستور را چطور بخوانیم؟ (471، 431، 391)
- علائم خرابی وریستور
- تست وریستور با مولتیمتر
- تعویض وریستور؛ چه نکاتی را رعایت کنیم؟
- وریستور با قطعات دیگر چه فرقی دارد؟
- می‌خواهید تعمیر برد لوازم خانگی را حرفه‌ای یاد بگیرید؟
- سوالات متداول درباره وریستور
وریستور (Varistor یا MOV) قطعهای است که مقاومتش با ولتاژ تغییر میکند. در ولتاژ عادی برق شهر مثل یک مدار باز رفتار میکند و جریانی عبور نمیدهد. وقتی ولتاژ ناگهان از حد مجاز بالاتر می‌رود (جهش برق، صاعقه، سیم‌کشی اشتباه)، مقاومتش به‌شدت پایین می‌آید و انرژی اضافی را جذب میکند تا برد دستگاه سالم بماند. روی بردهای ۲۲۰ ولتی یخچال، لباسشویی و ظرفشویی معمولاً بعد از فیوز و به‌صورت موازی با ورودی برق قرار دارد.
وقتی برد یخچال یا لباسشویی بعد از یک جهش برق ناگهان خاموش میشود، اولین جایی که تعمیرکار نگاه میکند فیوز و وریستور ورودی است. وریستور ارزان‌ترین قطعه برد است، اما کارش نجات‌دادن بخش‌های گران‌تر، یعنی آیسی و ترانسفورماتور، از ولتاژ اضافی است.
در این مقاله می‌بینید وریستور دقیقاً چه میکند، کد روی آن (مثل 471) یعنی چه، چطور خراب‌بودنش را از ظاهر و با مولتیمتر تشخیص دهید و هنگام تعویض به چه نکاتی باید دقت کنید. اگر بیشتر دنبال عیب‌یابی کل برد هستید، تشریح برد یخچال و تعمیر برد لباسشویی را هم ببینید.
- وریستور سپر ولتاژ برد است؛ در حالت عادی هیچ جریانی عبور نمیدهد.
- کد 471 یعنی ولتاژ وریستور حدود ۴۷۰ ولت DC؛ مناسب برق ۲۲۰ ولت شهری.
- وریستور خراب معمولاً سیاه، ترکخورده یا شکسته است و همراه با فیوز سوخته دیده میشود.
- برای تست باید حداقل یک پایه را از برد جدا کنید؛ سالم باشد مولتیمتر مقاومت بی‌نهایت (OL) نشان می‌دهد.
- به‌جای وریستور سوخته، همان ولتاژ را بگذارید و علت جهش برق را هم پیدا کنید؛ حذف آن توصیه نمی‌شود.
وریستور چیست و چه کاری انجام می‌دهد؟
اسم وریستور از ترکیب Variable Resistor آمده، اما با مقاومت متغیر (ولوم) فرق دارد. مقاومتش را دست ما تغییر نمی‌دهیم؛ خود ولتاژ آن را تغییر می‌دهد. به همین دلیل به آن مقاومت وابسته به ولتاژ (VDR) هم می‌گویند. نوع رایج روی بردهای برق شهری از جنس اکسید روی ساخته میشود و MOV (Metal Oxide Varistor) نام دارد.
رفتار آن را میشود در سه حالت خلاصه کرد:
- ولتاژ عادی (مثلاً ۲۲۰ ولت): مقاومتش بسیار بالاست و مثل یک مدار باز است، پس چیزی از آن عبور نمی‌کند.
- جهش ولتاژ: از یک ولتاژ مشخص به بعد مقاومتش در چند نانوثانیه سقوط میکند و جریان اضافی را از مسیر خودش عبور می‌دهد، نه از قطعات برد.
- بعد از جهش: اگر انرژی جهش کم باشد به حالت اول برمی‌گردد. اگر زیاد باشد، وریستور میسوزد و معمولاً اتصال کوتاه میشود و فیوز را قطع میکند.
یعنی وریستور مثل یک «فداکار» عمل میکند. جان خودش را می‌دهد تا قطعات گران‌تر نسوزند. هر جهش برق مقداری از عمرش را می‌کاهد و بعد از چند سال یا چند جهش بزرگ باید عوض شود.
وریستور روی برد لوازم خانگی کجاست؟
وریستور ورودی را معمولاً نزدیک محل ورود برق به برد پیدا می‌کنید: یک قرص گرد آبی یا نارنجی با دو پایه، بعد از فیوز. روی بردهایی که با برق ۲۲۰ ولت کار می‌کنند، ترتیب رایج این است:
- فیوز یا فیوز حرارتی در ورودی فاز
- وریستور موازی با فاز و نول، یعنی بعد از فیوز
- سپس خازن حذف نویز، ترانسفورماتور یا سوییچینگ و پل دیود
نکته: اگر برد روشن نمی‌شود و هیچ چراغی ندارد، قبل از هر چیز فیوز ورودی و وریستور کنار آن را ببینید. فیوز سوخته با وریستور سالم یعنی مشکل جای دیگری است. فیوز سوخته با وریستور سیاه‌شده یعنی جهش برق آمده و رفته.
کد وریستور را چطور بخوانیم؟ (471، 431، 391)
روی بدنه وریستور چیزی شبیه 07D471K یا 10D471K چاپ شده است. هر قسمت یک معنی دارد:
| قسمت کد | معنی | مثال (10D471K) |
|---|---|---|
| دو رقم اول | قطر قرص به میلی‌متر (هرچه بزرگ‌تر، انرژی بیشتری تحمل میکند) | 10 یعنی ۱۰ میلی‌متر |
| حرف D | نوع قرصی (Disc) | D |
| سه رقم بعدی | ولتاژ وریستور؛ دو رقم اول × ده به توان رقم سوم | 471 یعنی ۴۷ × ۱۰ = ۴۷۰ ولت |
| حرف آخر | دقت (تلرانس) | K یعنی ± ۱۰٪ |
برای برق ۲۲۰ ولت، کدهای زیر بیشتر از بقیه دیده می‌شوند. مقدار ولتاژ مجاز AC تقریبی است و ملاک اصلی، برگه اطلاعات (دیتاشیت) همان مدل است:
| کد | ولتاژ وریستور (DC) | حداکثر ولتاژ AC پیوسته (تقریبی) |
|---|---|---|
| 391 | ۳۹۰ ولت | ۲۵۰ ولت |
| 431 | ۴۳۰ ولت | ۲۷۵ ولت |
| 471 | ۴۷۰ ولت | ۳۰۰ ولت |
| 561 | ۵۶۰ ولت | ۳۵۰ ولت |
علائم خرابی وریستور
وریستور خودش علامت خاصی نمیدهد؛ با فیوز و برد درگیر است:
- بدنه سیاه، ذوب‌شده، ترکخورده یا شکسته؛ گاهی بوی سوختگی
- فیوز ورودی برد سوخته است و با عوض‌کردن آن دوباره میسوزد (وریستور اتصال کوتاه شده)
- برد هیچ علامتی نشان نمیدهد، نمایشگر یا چراغ‌ها روشن نمی‌شوند
- بعد از رعد و برق، قطع و وصل شدید برق یا اتصال اشتباه سیم، دستگاه خاموش شده است
وریستوری که ظاهر سالم دارد هم ممکن است ضعیف شده باشد؛ یعنی دیگر ولتاژ را درست مهار نمی‌کند. بنابراین بعد از یک جهش بزرگ برق، اگر برد را باز کرده‌اید، تعویض وریستور هزینه‌ای ناچیز است.
تست وریستور با مولتیمتر
ایمنی: قبل از هر کاری برد را از برق بکشید و چند دقیقه صبر کنید تا خازن‌های برد تخلیه شوند. بخش ورودی برد با برق شهری در تماس است و لمس آن خطر برق‌گرفتگی دارد. اگر تجربه کار روی برد ندارید، این تست را به تعمیرکار بسپارید.
- مولتیمتر را روی بالاترین رنج مقاومت (مگااهم) یا حالت بوق قرار دهید.
- یک پایه وریستور را از برد جدا کنید. تست روی برد جواب درست نمیدهد، چون مسیرهای موازی دیگر عدد را تغییر می‌دهند.
- دو سر پراب را به دو پایه بزنید و عدد را بخوانید؛ بعد جای پراب‌ها را عوض کنید.
- سالم: مولتیمتر OL یا بی‌نهایت نشان می‌دهد و بوق نمی‌زند.
- خراب: عدد کم (چند اهم تا چند کیلواهم) یا بوق یعنی وریستور اتصال کوتاه شده و باید عوض شود.
- وریستوری که ترک یا سوختگی ظاهری دارد، حتی با مقاومت بی‌نهایت هم باید عوض شود.
تعویض وریستور؛ چه نکاتی را رعایت کنیم؟
- همان ولتاژ را بگذارید: کد 471 را با 471 عوض کنید. ولتاژ کمتر زود میسوزد و ولتاژ بیشتر دیر عمل میکند و برد را خوب محافظت نمی‌کند.
- قطر برابر یا بزرگ‌تر: قطر بزرگ‌تر یعنی تحمل انرژی بیشتر. اگر جا دارد، 14D به‌جای 10D مشکلی ندارد.
- فیوز را هم بررسی کنید و با فیوز هم‌مقدار اصلی جایگزین کنید. فیوز قوی‌تر برد را خطرناک میکند.
- وریستور را حذف نکنید. بدون آن دستگاه کار میکند، اما اولین جهش برق میتواند برد را بسوزاند و هزینه چند برابر شود.
- علت را پیدا کنید: اگر وریستور تازه هم میسوزد، ولتاژ ورودی (استابلایزر، سیم‌کشی، اتصال به ۳۸۰ ولت) یا اتصال داخل برد مقصر است.
وریستور با قطعات دیگر چه فرقی دارد؟
وریستور و ترمیستور
ترمیستور (NTC/PTC) با تغییر دما مقاومتش عوض میشود و برای سنسور دما یا کنترل جریان راه‌اندازی است. وریستور با تغییر ولتاژ عمل میکند و محافظ جهش برق است.
وریستور و خازن
خازن بار الکتریکی ذخیره میکند و نویز را صاف میکند. وریستور ذخیره نمی‌کند؛ فقط ولتاژ اضافی را مهار میکند. روی برد هر دو را کنار هم می‌بینید.
وریستور و دیود زنر
زنر هم ولتاژ را مهار میکند، اما برای ولتاژ پایین و توان کم است. وریستور برای ولتاژ شبکه و جریان‌های ناگهانی بزرگ ساخته شده.
می‌خواهید تعمیر برد لوازم خانگی را حرفه‌ای یاد بگیرید؟
شناخت قطعاتی مثل وریستور، فیوز، خازن و رله، اولین قدم تعمیر برد است. اگر می‌خواهید تعمیرات لوازم خانگی را عملی و از پایه یاد بگیرید، دوره جامع آموزش تعمیر لوازم خانگی را ببینید. برای برد یخچال هم می‌توانید علت خرابی برد یخچال را بخوانید.
سوالات متداول درباره وریستور
وریستور چیست؟
قطعهای محافظ است که در ولتاژ عادی جریانی عبور نمیدهد و هنگام جهش برق مقاومتش را کم میکند تا ولتاژ اضافی به برد نرسد. نوع رایج آن MOV نام دارد.
کد 471 روی وریستور یعنی چه؟
یعنی ولتاژ وریستور ۴۷ × ۱۰ = ۴۷۰ ولت DC است. این مقدار برای برق ۲۲۰ ولت شهری مناسب است و حدود ۳۰۰ ولت AC پیوسته را تحمل میکند.
وریستور سوخته چه علامتی دارد؟
سیاه یا ترکخورده شدن بدنه، سوختن مکرر فیوز ورودی و روشن نشدن برد. گاهی ظاهر سالم است ولی با مولتیمتر مقاومتش کم شده است.
وریستور را چطور با مولتیمتر تست کنیم؟
برد را از برق بکشید، یک پایه را از برد جدا کنید و مقاومت دو پایه را بخوانید. سالم: بی‌نهایت (OL). خراب: عدد کم یا بوق.
آیا میشود وریستور را بدون جایگزین رها کرد؟
دستگاه کار میکند ولی محافظ جهش برق ندارد. اولین جهش برق میتواند آیسی و ترانس برد را بسوزاند، پس توصیه نمیکنیم.
وریستور 471 را با 431 میشود عوض کرد؟
بهتر است همان کد را بگذارید. 431 زودتر عمل میکند و در شبکهای با ولتاژ کمی بالا زود میسوزد؛ 471 دیرتر عمل میکند و محافظت ضعیفتری دارد.
